Etik İlkeler ve Yayın Politikası

TURKHER; yayın sürecinin tüm paydaşları (yazarlar, okuyucular, araştırmacılar, yayıncılar, hakemler ve editörler) için etik standartlara uymayı çok önemli kabul eder. Dergi, araştırma ve yayın etiğiyle ilgili hem ulusal hem de uluslararası yönergelere (COPE, DOAJ, BOAI vb.) sıkı bir şekilde bağlıdır.

1. Hakem Değerlendirme Süreci

TURKHER’de değerlendirme süreci çift-kör hakemlik esasına dayanır. Bu süreç şu ilkeler doğrultusunda yürütülür:

  • Makale önce editör(ler) tarafından biçimsel uygunluk, konu bütünlüğü ve etik yeterlik bakımından ön değerlendirmeye tabi tutulur.
  • Ön değerlendirmeyi geçen çalışmalar, alan uzmanı iki bağımsız hakeme gönderilir.
  • Hakem raporları bilimsel gerekçeye dayalı olmalı, kişisel yargı, saldırı veya yönlendirme içermemelidir.
  • Hakem önerileri doğrultusunda karar şu biçimlerde olabilir: Kabul, Minör Revizyon, Majör Revizyon, Ret.
  • Gerektiğinde üçüncü hakem atanabilir.

Anonimlik İçin Gerekli Önlemler

  • Yazar adları, kurum bilgileri ve özgeçmiş bilgiler ilk gönderilen metinde yer almamalıdır.
  • Yazarın kendi önceki çalışmalarına yapılan atıflar, değerlendirme sürecinde [Yazar] şeklinde işaretlenmelidir.
  • Teşekkür, finansman açıklaması ve etik onay, yalnızca değerlendirme tamamlandıktan sonra eklenir.
  • Dosyaya gömülü metadata temizlenmelidir.
  • Bu süreç, değerlendirmeyi kişiler arası değil, bilgi ve argümanlar arası bir süreç haline getirmeyi hedefler.

2. Yayın Etiği ve İhlaller

  • Yayın etiği ve etik ihlal beyanı, esas olarak COPE’un temel uygulamalarına dayanır.
  • Etik ihlali olarak kabul edilen uygulamalar şunlardır: İntihal, çoğaltma (duplikasyon), hayalet veya hediye yazarlık, fabrikasyon, dilimleme, telif hakkı ihlali, çıkar çatışmasının gizlenmesi, tamamen yapay zekâ tarafından üretilen veya yapay zekâ kullanımının açıkça belirtilmediği çalışmalar.
  • Dergi, dikkatine sunulan tüm ihlal iddialarını yayın öncesinde ve sonrasında ciddiyetle ele almak için açık bir sürece sahiptir.

3. Hakemlerin Sorumlulukları

  • Değerlendirmeler tarafsız yapılmalıdır. Yazara yönelik kişisel saldırılar kabul edilemez. Görüşler uygun argümanlarla desteklenmelidir.
  • Hakemler, makale ile bildikleri diğer yayımlanmış çalışmalar arasında önemli benzerlikler veya çakışmalar varsa editörü bilgilendirmelidir.
  • Hakemler, hakem değerlendirme süreci aracılığıyla elde edilen gizli bilgileri kişisel kazanç için kullanmamalıdır.
  • Makaleler ve/veya yazarlarla ilgili gizli bilgileri korumak için hakemler bu tür bilgileri yapay zekâ (AI) araçlarına yüklemekten kaçınmalı ve inceleme süreci sırasında yapay zekâ araçlarından yardım almamalıdır.

4. Makale ve Yazar Bilgileri (Beyanlar)

Beyan Türü

İçerik

Yazar Adları ve Kurumsal Bağlantı

Kapak sayfasında eksiksiz olarak belirtilir.

Sorumlu Yazar

Yayın sürecindeki tüm yazışmalardan sorumludur.

ORCID Bilgisi

Tüm yazarlar için zorunludur.

Kısa Biyografik Not

En fazla 100 kelimeden oluşmalıdır.

Finansman Açıklaması

Destek varsa kurum ve proje numarasıyla yazılmalıdır. Destek yoksa “Finansman desteği yoktur.” şeklinde belirtilmelidir.

Çıkar Çatışması Beyanı

“Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan eder.” veya durum açıklanır.

Veri Kullanılabilirliği Beyanı

Veri kümesinin erişim şekli, konumu ve DOI (varsa).

Ek Materyal

Görseller, ek belgeler, transkripsiyonlar vb.

Teşekkür

Yalnız akademik katkı sunan kişi ve kurumlarla sınırlıdır.

5. Etik Beyan

  • İnsan katılımcı, sözlü tarih verisi, arşiv veya hassas materyal içeren araştırmalar için etik kurul onayı ve bilgilendirilmiş onam gereklidir.
  • Onay gerekmeyen durumlarda bu durum gerekçesiyle birlikte açıklanır.
  • Tüm insan araştırmaları Helsinki Bildirgesi etik ilkelerine uygun olmalıdır.

6. Üretken Yapay Zekâ (AI) Kullanım Politikası

TURKHER (Journal of Turkish History of Education Research), yapay zekâ teknolojilerinin ve Büyük Dil Modellerinin (LLM) akademik üretim süreçlerindeki artan rolünü kabul etmektedir. Ancak dergimiz; eğitim tarihi araştırmalarının temelini oluşturan “belgeye dayalı hakikat”, “özgünlük” ve “fikri mülkiyet” ilkelerinin korunmasını her türlü teknolojik kolaylığın üzerinde tutar.

TURKHER Yayın Kurulu, COPE (Committee on Publication Ethics) ve WAME (World Association of Medical Editors) standartlarını esas alarak, tüm paydaşlar için bağlayıcı olan aşağıdaki politikayı yürürlüğe koymuştur:

6.1. Yazarlar İçin Politikalar

Yazarlık Statüsü

Üretken yapay zekâ araçları (ChatGPT, Claude, Gemini vb.), bir çalışmanın sorumluluğunu üstlenemeyeceği, etik taahhütte bulunamayacağı ve telif hakkı sahibi olamayacağı için hiçbir koşulda “yazar” veya “ortak yazar” olarak listelenemez.

Sorumluluk ve “Halüsinasyon” Riski

Yazarlar, makalenin yazım, literatür taraması veya veri işleme süreçlerinde yapay zekâdan destek alabilirler. Ancak:

  • Yapay zekâ araçları yanlış bilgi üretebilir (halüsinasyon görebilir), taraflı yargılarda bulunabilir veya var olmayan kaynaklar uydurabilir.
  • Doğrulama Yükümlülüğü: Yazarlar; yapay zekâ çıktılarının doğruluğunu, tutarlılığını ve referansların gerçekliğini teyit etmekle nihai olarak yükümlüdür.
  • Etik İhlal: Yapay zekâ tarafından üretilen hayali (halüsinasyon ürünü) atıfların kaynakçada kullanılması, “veri uydurma” kapsamında ağır etik ihlal sayılır ve makalenin reddedilmesine veya geri çekilmesine neden olur.

Görsel Materyaller ve Tarihsel Belge Bütünlüğü

Eğitim tarihi araştırmalarında arşiv belgeleri, fotoğraflar, diplomalar vb. gibi görsel kanıtların güvenilirliği esastır.

  • Yapay zekâ tarafından oluşturulan veya manipüle edilen görsellerin kullanımı, sadece yapay zekânın doğrudan araştırma konusu olduğu çalışmalarda (Örn: “Tarih Öğretiminde AI Tabanlı Görsel Üretimi”) izinlidir ve bu durum açıkça belirtilmelidir.
  • Bunun dışındaki tarihsel analizlerde, birincil kaynakların, arşiv belgelerinin veya tarihsel fotoğrafların yapay zekâ ile üretilmesi, temizlenerek içeriğinin değiştirilmesi veya tahrif edilmesi kesinlikle yasaktır.

Atıf ve Beyan Zorunluluğu

  • Yapay zekâ araçları, kaynakçada bir “eser” veya “kaynak” olarak gösterilemez.
  • Şeffaflık: Yazarlar, makalenin sonunda yer alan “Yapay Zekâ (AI) Kullanımı Beyanı” başlığı altında; hangi aracı (adı, versiyonu), çalışmanın hangi aşamasında ve ne amaçla kullandıklarını açıkça beyan etmek zorundadır.

6.2. Hakemler İçin Politikalar

Veri Gizliliği ve Mahremiyet

Hakemlere gönderilen makaleler, henüz yayımlanmamış “imtiyazlı ve gizli” belgelerdir.

  • Hakemlerin, değerlendirdikleri makalenin tam metnini, özetini veya herhangi bir bölümünü (tablolar, veriler) üretken yapay zekâ araçlarına (Örn: ChatGPT’ye “Bu makaleyi özetle” veya “Bu makalenin zayıf yönlerini bul” komutuyla) yüklemesi kesinlikle yasaktır.
  • Bu eylem, yazarın fikri mülkiyetinin ve verilerinin üçüncü taraf platformlarla (AI şirketleri) paylaşılmasına neden olduğu için ağır bir gizlilik ve telif ihlalidir.

Rapor Özgünlüğü

Hakem raporları, hakemin kendi entelektüel birikimi ve emeği ile yazılmalıdır. Yapay zekâ tarafından otomatik üretilen “kopyala-yapıştır” hakem raporları, bilimsel değerlendirme niteliği taşımadığı için kabul edilmez.

6.3. Editörler İçin Politikalar

Karar Süreci

Editörler, makalelerin kabulü veya reddi konusundaki nihai kararlarını verirken yapay zekâ algoritmalarına dayanamazlar. Editoryal karar, insan yargısına ve sorumluluğuna dayalı olmalıdır.

Dil Düzeltisi

Dil editörleri, metnin bilimsel içeriğini ve anlamını değiştirmemek kaydıyla, yazım, noktalama ve gramer düzeltmeleri için yapay zekâ destekli araçlardan (Örn: Grammarly, Writefull vb.) faydalanabilirler.

6.4. Örnek Beyan Şablonu (Yazarlar İçin)

Yapay Zekâ (AI) Kullanım Beyanı: Bu çalışmanın [Giriş/Yöntem] bölümünün yazımında, dil bilgisi kontrolü ve ifade netleştirilmesi amacıyla [ChatGPT-4.0] kullanılmıştır. Literatür taraması sürecinde [Perplexity AI] aracından faydalanılmış, ancak tüm referanslar yazar(lar) tarafından orijinal kaynaklardan doğrulanmıştır. Çalışmanın içeriğine, verilerine ve sonuçlarına ilişkin nihai sorumluluk yazar(lar)a aittir.

7. İntihal Politikası

TURKHER, eğitim tarihi yazımının temelini “hakikat” ve “özgünlük” ilkelerinin oluşturduğuna inanır. Bilimsel kaydın güvenilirliğini korumak, dergimizin editoryal vizyonunun en önemli parçasıdır. Bu nedenle TURKHER, intihal ve etik ihlaller konusunda “Sıfır Tolerans” politikasını benimsemekte ve aşağıda detaylandırılan protokolleri titizlikle uygulamaktadır.

7.1. Benzerlik Taraması ve Araçlar

Dergiye ulaşan her çalışma, hakem ataması yapılmadan önce dijital parmak izi analizine tabi tutulur. Makalelerin özgünlüğünü doğrulamak adına Turnitin benzerlik tarama programını kullanır. Bu tarama sadece bir ön prosedür değil, yayın sürecinin her aşamasında (ilk gönderim ve yayın öncesi mizanpaj aşaması) tekrarlanabilen dinamik bir süreçtir.

7.2. Benzerlik Eşiği ve Editoryal Yorum

TURKHER, benzerlik raporlarını mekanik bir yüzde olarak değil, niteliksel bir veri olarak ele alır. Ancak kabul edilebilir standartlar çerçevesinde şu sınırlar esastır:

  • Genel Benzerlik Oranı: Kaynakça, dipnotlar ve doğrudan alıntılar hariç tutulduğunda, bir çalışmanın toplam benzerlik oranı %20’yi aşmamalıdır.
  • Filtreleme: Raporlar oluşturulurken “Kaynakça” ve “5 kelimeden az eşleşmeler” sistem tarafından hariç tutulur.
  • Editoryal İnisiyatif: Oran %20’nin altında olsa dahi; editörlerimiz metin içindeki blok alıntıları, atıfsız paragrafları veya “yama yazarlık” (patchwriting) girişimlerini tespit ettiğinde makaleyi reddetme/yazara revizyona gönderme hakkını saklı tutar.

7.3. Etik İhlal Tanımları

TURKHER, Committee on Publication Ethics (COPE) yönergelerini rehber kabul ederek, aşağıdaki eylemleri ağır etik ihlal sayar:

  • Fikir ve Metin Hırsızlığı (Plagiarism): Başka bir araştırmacının verilerini, cümlelerini veya fikirlerini uygun atıf yapmadan kendi üretimi gibi sunmak.
  • Metin Geri Dönüşümü (Self-Plagiarism / Text Recycling): Yazarın, daha önce yayımlanmış kendi eserlerinden (tezler hariç) önemli miktarda metni, yeni bir katkı sunmaksızın ve kaynak göstermeksizin tekrar kullanması.
  • Dilimleme (Salami Slicing): Tek bir araştırma projesinden elde edilen verilerin, akademik yayın sayısını yapay olarak artırmak amacıyla bölünerek birden fazla makaleye dönüştürülmesi.
  • Hayalet ve Hediye Yazarlık: Araştırmaya katkısı olmayan kişilerin yazar olarak eklenmesi veya katkısı olanların gizlenmesi.

7.4. Tez ve Bildirilerden Üretilen Yayınlar

Akademik şeffaflık gereği; lisansüstü tezlerden veya bilimsel toplantılarda sunulan özet bildirilerden üretilen makaleler kabul edilmektedir. Ancak yazarların, bu durumu makalenin ilk sayfasında veya “Teşekkür” bölümünde dipnot olarak açıkça beyan etmesi zorunludur. Tez kaynaklı çalışmalarda benzerlik taraması yapılırken, yazarın kendi teziyle olan eşleşmesi manuel olarak filtrelenir.

7.5. İhlal Durumunda Yaptırımlar

Benzerlik taraması sonucunda veya hakem/okur ihbarıyla intihal şüphesi oluştuğunda COPE akış şemaları devreye girer:

  • Yayın Öncesi: %20 sınırını aşan veya etik ihlal barındıran çalışmalar doğrudan reddedilir ve yazar uyarılır.
  • Yayın Sonrası: Yayımlanmış bir makalede intihal tespit edilirse, makale resmi olarak “Geri Çekilir” (Retraction). Bu durum dergi sayfasında ilan edilir, makale üzerine “Geri Çekildi” filigranı eklenir ve yazarın kurumu ile ilgili dizinlere (TR Dizin, Scopus vb.) resmi bildirimde bulunulur.